Interio

مرکز تحقیقات چاقی و عادات غذایی پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم

دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی تهران

1392/10/25 | ایجاد کننده: 64

مقدمه

بهترين شيوه درماني دراضافه وزن و چاقي، درماني است که به طورهم زمان شامل اصلاح دررژيم غذايي، تغييردرفعاليت بدني و رفتار درماني باشد. يکي از نکات مهم تغذيه درماني در برنامه هاي کاهش وزن آن است که در ابتدا اهداف مورد نظردر کاهش وزن را تعيين کرده و درمورد آن با بيمارمشاوره داشته باشيم. دراغلب موارد، کاهش 5-7 درصد از وزن اوليه بدن يک کاهش وزن منطقي به شمارمي رود. نخستين هدف درماني در مورد افرادي که اضافه وزن دارند، پيشگيري ازافزايش وزن هاي بعدي و ثابت نگه داشتن وزن بدن است. يکي ازاهداف رژيم درمان، مشاوره با بيماردرمورد ميزان واهداف کاهش وزن است. مناسب ترين ميزان کاهش وزن عبارت است از کاهش 5-7 درصد از وزن اوليه بيمار است. اين درحالي است که اکثربيماران خواستار30 و يا بالاتر از30 درصد کاهش وزن اوليه خودهستند که مسلما نادرست وغيراصولي خواهد بود. يک برنامه موفق کاهش وزن، برنامه است که درنهايت منجر به کاهش حدود 5 درصد از وزن اوليه بيمارشود. اين ميزان کاهش وزن از آن جهت مورد تاکيد قرارمي گيرد که با کاهش عوامل خطر بيماري هاي قلبي عروقي شامل ديس ليپيدمي، پرفشاري خون و ديابت ميليتوس همراه است. سخت ترين هدف و به عبارتي هدف نهايي کاهش وزن آن است که نمايه توده بدني(BMI) فرد در محدوده Kg/m2 25-20 قرار گيرد که البته دستيابي به هدف بسيار دشوار خواهد بود و جزء اهداف طولاني مدت کاهش وزن به شمار مي رود. بنابراين کاهش 5 درصدي وزن بدن به عنوان يک هدف اوليه و دستيابي به BMI در محدوده Kg/m2 25-20 به عنوان هدف نهايي و ايده آل کاهش وزن در نظر گرفته مي شود(شكل 1 و جدول 1).

انرژي دريافتي

ميزان کاهش وزن، به طور مستقيم به تفاوت ميان انرژي دريافتي و انرژيم مصرفي فرد بستگي دارد. در صورتي که انرژي دريافتي فرد که نواد غذايي تامين مي شود کمتر از ميزان انرژي مصرفي بدن باشد منجر به کاهش وزن اوليه بدن خواهد شد. برآورد انرژي مصرفي با استفاده از پرسش نامه هاي ثبت غذاي روزانه انجام مي گيرد که در اغلب موارد دقيق نيستند. به طورمعمول افرادي که وزن نرمالي دارند ميزان مصرف غذايي خود را 10-30 درصد کم ترازواقعيت گزارش مي کنند که البته اين رقم در مورد افرادي که اضافه وزن دارند بيش از30 درصد است. به علاوه ميزان مصرف انرژي مي تواند تحت تاثيرعوامل متعددي ماند سن، جنس و فاکتورهاي ژنتيکي قرار گيرد. درهردو جنس ميزان متابوليسم استراحت در افرادي که سن بالاتري دارند در مقايسه با افراد جوان پايين تراست و به همين دليل ميزان کاهش وزن درافرادر مسن اهسته تر از افراد جوان است و ديرتر وزن کم مي کنند. ميزان متابوليسم پايه به ازاي هردهه زندگي در حدود 2 درصد که معادل 100 کيلوکالري انرژي است کاهش مييابد. چندين روش براي محاسبه و تخمين انرژي مصرفي وجود دارد که در اغلب موارد روش استفاده ازروشWHO پيشنهاد مي شود. (جدول2) در اين روش مي توان به طور مستقيم ميزان RMR رامحاسبه و و ميزان انرژي مصرفي روزانه را برآورد نمود. در اين روش پايين ترين سطح فعاليت بدني در مورد افرادي است که زندگي ساکن و کاملا بي تحرک دارند (RMR *3/1) و بالاترين سطح فعاليت بدني در افرادي است شغل روزانه آن ها نيازمند انجام کار بدني است و يا بيماراني که از يک برنامه مظم ورزشي روزانه پيروي مي کنند (RMR *7/1).

حفظ وزن

براي افرادي که دچار اضافه وزن هستند دانستن اين نکته مهم است که کاهش وزن و حفظ آن دشوار است. چرا که با کاهش وزن، ميزان متابوليسم پايه کاهش مييابد (شکل 2). حفظ وزن کاهش يافته نيز دشوار است. با کاهش وزن، سيگنال هاي محيطي هورمون هايي که اشتها را تنظيم مي کنند؛ تغيير مييابد. پپتيدهاي معدي- روده اي مانند گرلين که اشتها را تنظيم مي کند و پلي پپتيد هاي مهاري معده که باعث افزايش ذخيره انرژي مي شوند به دنبال کاهش وزن ناشي از رژيم غذايي، افزايش مييابند. ساير عواملي که باعث مهار دريافت غذايي مي شوند مانند لپتين، پپتيد YY، کوله سيستوکينين، پلي پپتيد پانکراسي کاهش مييابند. اين تطابق هورموني به نفع افزايش وزن بدن خواهد بود که حداقل تا يکسال بعد از کاهش وزن ناشي از رژيم غذايي ادامه مي يابد.

انواع رژيم غذايي

متخصصان براين نکته توافق نظردارند که افراط و زياده روي در دريافت انرژي از هر منبعي همراه با يک سبک زندگي ساکن و بي تحرک منجربه افزايش وزن و چاقي مي شود. بنابراين هدف از تغذيه درماني، کاهش ميزان انرژي مصرفي است. رژيم هاي غذايي متعارف که ميزان انرژي دريافتي را کاهش مي دهد و حداقل مقدار آن 800 کيلوکالري در روز است. اين رژيم ها شامل انواع زير است. 1- رژيم هاي غذايي با کاهش انرژي دريافتي/ رژيم هاي غذايي با کنترل سهم هاي غذايي 2- رژيم کم چرب 3- رژيم هاي کم کربوهيدرات 4- رژيم غذايي مديترانه اي FadDiets، رژيم هايي غذايي هستند که در واقع ترکيب نامعمول وغيراصولي ازموادغذايي و يا سبک هاي غذايي هستند که در يک محوده زماني کوتاه معروف شده و مورد توجه عموم مردم قرار مي گيرند. اغلب اين رژيم هاي غذايي براي استفاده در درازمدت مناسب نيستند.

رژيم هاي غذايي با کاهش انرژي دريافتي

طراحي يک رژيم غذايي مستلزم تعيين انرژي دريافتي در مرحله نخست و در مرحله بعد انتخاب هاي غذايي است که اين مقدار انرژي را تامين کند. از ديدگاه علم تغذيه، يک رژيم غذايي سالم بايد بتواند علاوه بر فراهم نمودن درشت مغذي هايي مانند پروتئين، کربوهيدرات و اسيدهاي چرب، نياز بدن به ريز مغذي هايي چون ويتامين ها و املاح معدني را فراهم کند. بنابراين در رژيم هاي کاهش وزن، الکل، نوشيدني هاي حاوي شکر و شيريني هاي پر شکر که تنها حاوي انرژي بوده و مواد مغذي ديگري ندارند، بايد حذف شوند. از دست دادن پروتئين در طول کاهش وزن نيز رخ مي دهد. هنگامي که با افزايش دريافت غذايي وزن بدن افزايش مييابد، حدود 75 درصد مازاد انرژي به صورت چربي و باقيمانده 25 درصدي به صورت توده عضلاني ذخيره مي شود. اگر توده عضلاني حاوي 20 درصد پروتئين باشد، بنابراين 5 درصد از افزايش وزن بدن به صورت پروتئين خواهد بود و پيش بيني مي شود که درطول کاهش وزن حداقل 5 درصد از وزن کاهش يافته بدن به صورت پروتئين خواهد بود.مشخصه مطلوب هر نوع رژيم غذايي با محدوديت انرژي، آن است که رژيم غذايي با حداقل کاهش در پروتين بدن همراه باشد.

رژيم هاي غذايي کم چرب

کاهش ميزان چربي دريافتي، يک راه کاراساسي واستاندارد در کاهش وزن بدن به شمار مي رود و تمام متخصصان کاهش دريافت چربي روزانه به ميزان 30 درصد از انرژي دريافتي را توصيه مي کنند. رژيم هاي کم چرب با دو روش زير طراحي ميشوند. 1- رژيم درمان مي تواند يک برنامه غذايي ويژه و اختصاصي براي فرد طراحي کند که براستفاده ازغذاهاي کم چرب تاکيد دارد. 2- روش دوم بر اين اساس است که به جاي محاسبه انرژي دريافتي، گرم چربي رژيم غذايي در نظر گرفته شود. هر گرم چربي، 4/9 کالري انرژي دارد. بسياري از متخخصان تغذيه توصيه مي کنند که انرژي دريافتي از چربي بايد کمتر از 30 درصد کل انرژي دريافتي روزانه باشد. به بيان ساده تر به ازاي هر 1000کيلوکالري انرژي 33 گرم چربي و يا در يک رژيم غذايي با 1500 کيلوکالري انرژي 45 گرم چربي بايد مصرف شود که محاسبه اين مقادير با استفاده از برچسب هاي غذايي و يا اطلاعات تغذيه اي آسان است.

رژيم هاي کم کربوهيدرات

پيشنهاد کنندگان اين نوع رژيم غذايي چنين استدلال مي کنند که يکي ازعلل افزايش اپيدمي چاقي، استفاده از رژيم هاي غذايي کم چرب و پرکربوهيدرات است که البته به نوع کربوهيدرات مصرفي نيز بستگي دارد ميزان کربوهيدرات يک رژيم غذايي نقش تعيين کننده اي در کاهش وزن هاي کوتاه مدت (کمتراز2هفته) دارد. استفاده ازرژيمهاي کم کربوهيدرات ( 60-130 گرم چربي) و رژيم هاي بسيار کم چرب ( 60-0 گرم چربي) مدت ها متداول و پرطرفدار بود. محدوديت کربوهيدرات منجر به آزاد سازي گليکوژن مي شود و اگر دريافت روزانه کربوهيدرات کمتر از50 گرم باشد، کتوزيس ايجاد مي شود. کاهش وزن هاي سريع اصولا به واسطه شکسته شدن گليکوژن و از دست دادن آب بدن است تا کاهش چربي بدن. رژيم هاي غذايي کم و بسيار کم چرب در مقايسه با رژيم هاي کم چرب بيشتر در کاهش وزن هاي کوتاه مدت موثر هستند؛ هرچند اين اثر در کاهش وزن هاي درازمدت مشاهده نمي شود. يک مطالعه متاآناليز بر روي 5 مطالعه مداخله اي کاهش ورن نشان داد ميزان کاهش وزن ناشي از رژيم هاي غذايي کم کربوهيدرات در مدت 6 ماه بيش از رژيم هاي غذايي کم چرب است؛ اما اين اثر در طول 12 ماه ادامه نمي يابد. رژيم هاي غذايي کم کربوهيدرات مي تواند فوايد ديگري مانند کاهش خطر بيماري ديات نوع 2، بيماري هاي قلبي عروقي و برخي سرطان ها داشته باشد. رژيم هاي غذايي کم کربوهيدرات به دو روش قابل اجراست. 1- کاهش کل کربوهيدرات مصرفي 2- مصرف غذاهايي با شاخص گليسمي و بار گليسمي پايين. (جدول 3) در رژيم غذايي کم کربوهيدرات, انتخاب چربي هاي سالم ( چربي هاي غير اشباع با يک يا چند پيوند دوگانه) و پروتئين ها (ماهي،مغزها، حبوبات و ماکيان) بايد با دقت انجام گيرد. بين مصرف چربي هاي اشباع و خطر بيماري هاي کرونري قلب ارتباط وجود دارد.

رژيم غذايي مديترانه اي

علت نامگذاري اين رژيم غذايي بدان علت است كه اين نوع الگوي غذايي در كشورهاي منطقه مديترانه كه اغلب محل كشت زيتون هستند, رواج دارد. اصول كلي رژيم غذايي مديترانه اي عبارت است از افزايش مصرف چربي هاي غير اشباع با يك پيوند دوگانه در مقايسه با چربي هاي اشباع ، محدوديت در مصرف الكل، افزايش مصرف سبزيجات ، ميوه ها, حبوبات و غلات كامل, مصرف متعادل شير و محصولات لبني که بيشتر به صورت پنير استفاده مي شود و كاهش مصرف گوشت و فراورده هاي گوشتي.يك متا آناليز بر روي12مطالعه که شامل 8 مطالعه كوهورت بود, نشان داد رژيم مديترانه ايبا افزايش كلي سطح سلامت و کاهش کلي مرگ و مير بيماري هاي قلبي و عروقي ، سرطان ها , پارکينسون و بيماري آلزايمر ارتباط دارد.

رژيم غذايي بسيار کم کالري

رژيم هاييكه مقدار انرژيآن ها بين 800- 200 كيلوكالري در روز باشد, رژيم غذايي بسيار کم کالري ناميده مي شوند . اگر اين ميزان كمتر از 200 كيلوكالريدر روز باشد“رژيم هاي غذايي گرسنگي” ناميده مي شود . اين نوع رژيم هاي غذايي به منظور كاهش وزن هاي سريع مورد استفاده قرار مي گيرند و استفاده از اين رژيم ها در دراز مدت هرگز توصيه نمي شود.

افرادي كه از رژيم غذايي بسيار كم كالري استفاده مي كنند به طور معمول و مخصوصا در هفته اول دچار افت فشار خون مي شوند. افرادي كه از اين رژيم هاي غذايي پيروي مي كنند, نبايد از داروهاي كاهنده فشار خون بخصوص ديوتيك ها و بلوكر هاي كانال كلسيم استفاده كنند. افرادي كه مبتلا به درجات متوسط و يا شديد پرفشاري خون هستند با نظر پزشك مي توانند همراه با اين رژيم غذايي از داروهاي خود استفاده كنند. قند خون در بيماران ديابتي كه از رژيم هاي غذايي بسيار كم كالري استفاده مي كنند, در طول هفته اول تا دوم كاهش مي يابد وتا زمان ادامه اين رژيم غذايي, ادامه مي يابد. به علت وجود خطر هيپوگلايسمي, بيماراني كه از کمتر از 50 واحد انسولين و يا داروهاي خوراکي کاهنده ي قند خون استفاده مي كنند, نبايد از اين رژيم غذايي استفاده كنند. از اثرات جانبي رژيم هاي غذايي بسيار کم کالري مي توان به ريزش مو ، اثرات پوستي و احساس سرماي بدناشاره كرد . زنان باردار و و شيرده و هم چنين کودکان كه در مرحله رشد قدي هستند نبايد از رژيم هاي غذايي بسيار كم كالري استفاده كنند. مانند ساير رژيم هاي غذايي، آزاد شدن کلسترول از ذخاير چربي مي تواند خطر سنگ کيسه ي صفرا را افزايش دهد كه با توجه به محدوديت شديد اين خطر در رژيم هاي غذايي بسيار كم كالري بالاتر است. رژيم هاي غذايي بسيار کم کالري تنها در مواردي توصيه مي شود كه فرد چاق بنابر علل خاصي مانند انجام جراحي نياز به كاهش وزن سريع و كوتاه مدت داشته باشد. براي افرادي که نياز به کاهش وزن فوري براييک هدف خاص مثل جراحي دارند . د رساير موارد با قطع رژيم غذايي وزن كاهش يافته به سرعت باز ميگردد و اين نوع رژيم غذايي براي كاهش وزن هاي ماندگار و سالم به هيچ عنوان توصيه نمي شود.

مقايسه رژيم هاي غذايي مختلف

در مقايسه انواع رژيم هاي غذايي روي كاهش وزن اين نكته هم چنان وجود داشته است كه با كاهش دريافت انرژي از چربي ها ميزان انرژي دريافتي از كربوهيدرات ها افزايش مي يابد و بر عكس با دريافت انرژي از كربوهيدرات ها انرژي دريافتي از چربي ها زياد مي شود. اين امر سبب شده است كه برتري هريك از رژيم هاي غذايي بر ديگري مورد بحث باشد.

اثرات جانبي رژيم هاي غذايي

رژيم هاي بسيار کم کربوهيدرات ممکن است با اثرات جانبي بيشتري نسبت به رژيم هاي کم چرب همراه باشد. البته نگراني هايي در مورد کتوزيس ناشي از رژيم هاي غذايي کم کربوهيدرات وجود دارد. يک گزارش موردي از يک بيمار چاق وجود دارد که با استفاده از رژيم Atkins در مدت 1 ماه9kg کاهش وزن و کتواسيدوز شديد وجود دارد، رژيم غذايي اين فرد محدود به استفاده از گوشت ، پنير و سالاد بود.

رژيم هاي غذايي نگهدارنده ي وزن

اگرچه بسياري از افراددر کاهش وزن با رژيم غذاييموفق مي شوند ولي بيشتر آن ها وزنشان باز مي گردد يا به همان مقدار و يا بيشتر از آن. حفظ وزن کاهش يافته کار دشواري است چرا که با کاهش وزن ميزان متابوليسم و مصرف انرژي بدن کاهش مييابد.به علاوه رعايت طولاني مدت رژيم غذايي و محدوديت هاي آن بسيار مشکل است . ورزش و رفتار درماني ممکن است به حفظ وزن کاهش يافته کمک کند. اثر ترکيب درشت مغذي هاي رژيم غذايي مستقل از کل کالري دريافتي اثري روي حفظ وزن در طولاني مدت نامشخص است . رعايت طولاني مدت رژيم غذايي جهت حفظ وزن احتمالاً مهمترين عامل موفقيت است و در نهايت رژيم حفظ وزن بهينه به فاکتورهاي شخصي و اولويت هاي فردي بستگي دارد.

چکيده و توصيه ها

- هدف اول، کاهش وزن 5 تا 7 درصد از وزن بدن است. - بسياري از انواع رژيم هاي غذايي باعث کاهش وزن مي شوند که عبارتند از رژيم هاي کم کالري، کم چربي، کم کالريباچربي متوسط، کم کربوهيدرات و رژيم مديترانه اي. رعايت رژيم غذاييصرفه نظر از نوع رژيم غذايينقش مهمي را در کاهش وزن اجراء مي کند. - توصيه مي شود به جايتوجه روي ترکيب درشت مغذي ها، رژيم غذايي به گونه اي باشد که انرژي دريافتي فرد کمتر از مصرف انرژي باشد. - اگر رژيم کم کربوهيدرات انتخاب کرديد چربيهاي سالم ( چربيهاي غير اشباع مونو و پلي ) و پروتئين ها ( ماهي ، آجيل ، حبوبات ، ماکيان ) بايد بيشتر مصرف شوند . اگر رژيم کم چربي انتخاب شود کاهش مصرف چربي بايد همراه با کربوهيدراتهاي سالم ( ميوه – سبزيجات – غلات کامل ) باشد .

جدول1 . طبقه بندي چاقي و اضافه وزن براساس نمايه توده بدني و اندازه دور كمر و ارتباط آن با خطر ابتلا به بيماري ها

EMRI
 




 





جدول 2. محاسبه ميزان متابوليسم پايه براساس معيار WHO

EMRI


 

جدول 3. شاخص گليسمي در غذاهاي مختلف

EMRI
 




 




 

شکل 1

EMRI
 




 




 

شكل 2



EMRI


کلمات کلیدی