دانشگاه علوم پزشکی تهران
نقشه سایت      

1392/03/25 | ایجاد کننده: 36

فلسفه روزه داري

قال الله تبارك و تعالي:

«يا ايها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون»

خداوند تبارك و تعالي مي فرمايد:

اي كسانيكه ايمان آورده ايد روزه بر شما واجب شد،‌ چنانكه بر آنانكه پيش از شما بوده اند واجب شده بود،‌ باشد كه پرهيزگار شويد.

فلسفه اصلي روزه داري تكامل جسم و جان انسان است. از آنجا كه گفته اند: عقل سالم در بدن سالم است.

بدن در اثر روزه گرفتن استراحت مي كند ولي به اين معنا نيست كه از عمل باز مي ماند،‌بلكه به معناي آن است كه از سرعت عمل خود مي كاهد تا استراحت كند و خستگي خود را بگيرد. به اين ترتيب، روزه در حفظ سلامت دستگاههاي مختلف بدن و رفع بسياري از بيماريها نقش بسياري دارد. درست به همين دليل است كه مي گوييم روزه عمر را طولاني مي كند، به جسم نشاط مي دهد و انسان را از كسلي نجات مي بخشد و از مرض ها و دردها آزاد مي كند.

با روزه اطمينان و آسايش به انسان هديه داده مي شود. زيرا انسان درك مي كند كه با روزه داري با خداي جهان و آفريننده خود ارتباط برقرار كرده است. قرآن كريم مي فرمايد: «آگاه باشيد كه با ذكر خدا قلب انسان اطمينان پيدا مي كند.» و بدون ترديد،‌ اطمينان، از بهترين وسايل دفع كننده اضطراب و وحشت و ترس است.

فلسفه روزه از نگاه پيامبر(ص)

پيامبر(ص) فرمود: «المعده بيت كل داء، و الحمئه راس كل دواء» يعني معده مركز و خانه هر دردي است و پرهيز و اجتنناب (از غذاي نامناسب و زيادخوري) اساس و راس هر داروي شفابخش است.

پيامبر عظيم الشان اسلام(ص) مي فرمايد: صومو تصحوا؛ روزه بگيريد تا سالم بمانيد.

همانطور كه رسول گرامي اسلام(ص) فرمودند: روزه براي هر فرد همچون سپر است. زيرا روزه دار هرگز سخن زشت نگويد و كارهاي بيهوده انجام ندهد. پس روزه انسان را از انحرافات و لغزش ها و از دشمناني بزرگ چون شيطان نفس، رهايي مي دهد. اگر روزه دار به چنين مراتبي نرسد، فقط گرسنگي و تشنگي را درك كرده است و اين پايين ترين درجه روزه داري است.

رسول الله(ص) فرمود:«ان الشيطان ليجري من ابن ادم مجري الدم فضيقوا مجاريه بالجوع» كه شيطان جريان مي يابد و نفوذ مي كند در فرزندان آدم مانند جريان خون در بدن، ‌پس مجاري شيطان را در وجود خود به واسطه گرسنگي يعني روزه تنگ نماييد.

پيامبر اكرم (ص) در خطبه شعبانيه فرمود: «واذكروا بجوعكم و عطشكم جوع يوم القيمه و عطشه» به وسيله گرسنگي و تشنگي از روزه داريتان، گرسنگي ها و تشنگي هاي روز قيامت را بياد بياوريد كه اين يادآوري انسان را به فكر تدارك براي قيامت مي اندازد تا جد و جهد بيشتري در كسب رضاي خدا كند.

حضرت علي (ع) و روزه

امام علي (ع) در يكي از خطبه هاي نهج البلاغه مي فر مايد :«و مجاهده الصيام في الايام المفروضات، تسكينا لا طافهم و تخشيعا لابصارهم، و تذليلا لنفوسهم و تخفيضا لقلوبهم، و اذهابا للخيلاء عنهم و لما في ذلك من تعفير عتاق الوجوه بالتراب تواضعا و التصاق كرائم الجوارح بالارض تصاغرا و لحوق البطون بالمتون من الصيام تذللا.»

«با روزه گرفتن هاي دشوار، در روزهايي كه واجب است، اندامهايشان با اين كار آرام مي گيرد و ديده هايشان خاشع و جان هايشان خوار مي گردد و دل هايشان سبك مي شود و خود بيني از ايشان با عبادت ها زدوده مي گردد. و با گذاشتن چهره هاي شاداب با تواضع بر خاك و با نهادن مواضع سجده بر زمين خود را در مقابل خدا خرد مي كنند و اين كه با روزه داري شكم ها به پشت مي رسند.» حضرت علي در جاي ديگر مي فرمايد: «والصيام ابتلاء لاخلاص الخلق». روزه براي آزمايش كردن اخلاص مردم است.

حضرت در قسمت ديگري از نهج البلاغه مي فرمايد: «صوم شهر رمضان فانه جنه من العقاب». در اين بحث، امام يكي از دلايل وجوب روزه ي ماه رمضان را، سپر و مانع در مقابل عقاب الهي دانسته اند. يعني، روزه موجب غفران و آمرزش گناهان است.

امام رضا (ع) و روزه

امام رضا (ع) در جايي ديگر درباره فلسفه روزه اين چنين مي فرمايند: علت روزه براي درك درد گرسنگي و تشنگي است تا بنده، ذليل، متضرع و صابر باشد. همچنين در روزه انكسار و شكستگي شهوات وجود دارد.آري روزه از افضل طاعات است. شريعت و احكام الهي تعديل شهوات و مهار كردن آنها را توسط روزه ميسر و براي تزكيه طهارت نفس و تصفيه از اخلاقيات رذيله آن را واجب كرده است. البته مقصود از روزه داري فقط امساك از خوردن و آشاميدن نيست، بلكه غرض نهايي كف نفس است.

امام رضا (ع) در يك پرسش ديگر از فلسفه روزه چنين مي فرمايد: «عله الصوم لعرفان مس الجوع و العطش ليكون العبد ذليلا" مستكينان ماحورا صابرا فيكونذلك دليلا علي شدائد الخره»،‌علت روزه براي فهميدن علم و درد گرسنگي و تشنگي است، ‌تا بنده ذليل و متضرع و ماجور و صابر باشد و شديدا آخرت را بفهمد، «مع ما فيه من الانكسار له عن الشهوات و اعظاله في العاجل دليلا علي الاجل ليعلم مبلغ ذلك من اهل الفقرو المسكنه في الدنيا و الاخره» علاوه بر اين كه در روزه انكسار شهوات و موعظه هست از براي امر آخرت تا بداند حال فقر و فاقه را در دنيا و عقبي.

ابعادي در فلسفه روزه از بيان امام صادق(ع)

حشام بن حكم از رئيس مذهب تشيع، حضرت جعفر بن محمد(ع) درباره علت و فلسفه روزه مي پرسد.امام مي فرمايد:« انما فرض الله الصيام ليستوي به الغني و الفقير و ذلك ان الغني لم يكن ليجد مس الجوع، فيرحم الفقير، لان الغني كلما اراد شيئا قدر عليه، فاراد الله تعالي ان يسوي بين خلقهف و ان يذيق الغني مس الجوع و الالم ليرق علي الضعيف و يرحم الجائع»

«براستي خداوند روزه را واجب كرد، تا با آن بين اغنياء و فقرا مساوات وبرابري به وجود آيد، و اين براي آن است كه ثروتمنداني كه هرگز درد گرسنگي را احساس نكرده اند، به فقرا ترحم كنند. زيرا اغنياء هرگاه (خوردني و آشاميدني را) اراده كردند (و هوس هر نوع ماكولات و مشروبات كردند) برايشان ميسر است، پس خداوند متعال (روزه را واجب كرد) تا بين بندگانش از فقير و غني، برابري به وجود آورد و اين سرمايه داران نسلمان المجوع و گرسنگي را لمس كنند،‌ تا بر ضعفا رقت آورند، و بر گرسنگان عالم ترحم كنند.» و اين شعار اسلام است، آري تنها مكتب كه به حال گرسنگان و محرومان مي انديشد اسلام است.

تاثير روزه داري بر سلامتي

مطالعات اخير نشان داده است كه استفاده از رژيم هاي غذايي محدود باعث منافع متعدد از جمله افزايش طول عمر، عملكرد بهتر انسولين و مقاومت در برابر استرس مي شود.

اين تصور وجود دارد كه تاثير بي غذايي به شكل وارد شدن استرس ملايم به سلول ها و در نتيجه،‌ افزايش قدرت مقاومت سلول ها در برابر استرس هاي بيشتر است. اين مكانيسم مشابه تاثيرات فيزيكي ورزش روي سلول هاي عضلاني است.

تاثير تغذيه بر اخلاق

رابطه ميان خوردن غذاي حرام و قبول نشدن نماز و روزه و عبادت وجود دارد. از جمله در حديثي از پيامبر اكرم(ص) مي خوانيم: «من اكل لقمه حرام لن تقبل له صلوه اربعين ليله، و لم تستجب له دعوه اربعين صباحا و كل لحم يبنه الحرام فالنار اولي به و ان اللقمه الواحده تنبت اللحم: هر كسي لقمه اي از غذاي حرام بخورد تا چهل شب نماز او قبول نمي شود و تا چهل روز دعاي او مستجاب نمي گردد؛ و هر گوشتي كه از حرام برويد، آتش دوزخ براي آن سزاوارتر است؛ حتي يك لقمه نيز باعث روييدن گوشت مي شود!»

بديهي است براي قبولي نماز، شرايط زيادي لازم است،‌از جمله حضورقلب و پاكي دل، اما غذاي حرام،‌ پاكي قلب و صفاي دل را از انسان مي گيرد.

در بعضي احاديث رابطه ميان غذاي اضافي و سنگدلي و قساوت و نپذيرفتن موعظه ديده مي شود. از جمله در كتاب اعلام الدين از پيغمبر اكرم نقل شده است كه فرمود: «اياكم و فضول المطعم فانه يسم القلب بالقسوه و يبطي ء بالجوارح عن الطاعه و يصم الهمم عن سماع الموعظه؛ از غذاي اضافي بپرهيزيد كه قلب را پر قساوت مي كند و از اطاعت حق تنبل مي سازد و گوش را از شنيدن موعظه كر مي كند» غذاي اضافي ممكن است اشاره به پرخوري باشد يا غذاهاي باقيمانده و فاسد شده و در هر حال از رابطه تغذيه و مسائل اخلاقي خبر مي دهد. همين معنا در بحار الانوار از بعضي از روايت اهل سنت از پيغمبر اكرم(ص) نقل شده است.از اين حديث به خوبي استفاده مي شود كه غذاي اضافي سه پيامد سوء دارد: قساوت مي آورد، انسان را در انجام عبادات و طاعات تنبل مي كند و گوش شنوا را در برابر مواعظ از انسان مي گيرد.


کلمات کلیدی